E-Dergi Oku 
KILIÇOGLU

Fotovoltaik Teknolojisi İle Bina Kabuğunun Değişen İşlevleri ve Yüzeyleri

Fotovoltaik Teknolojisi İle Bina Kabuğunun Değişen İşlevleri ve Yüzeyleri

TEKNİK MAKALE
2. Sayı (Mayıs Haziran 2006)

İklim değişikliği anlaşmalarının etkisiyle 1990 yılı sonrasında gelişmiş ülkeler CO2 emisyonunu azaltma yönünde önlemler almışlardır.

Çevre sorunları konusunda bilincin artması ile maliyeti yüksek olmasına karşın temiz enerji kullanımına yönelik yeni teknolojilerin uygulanması gündeme gelmiştir. Böylece güneş enerjisinden elektrik üretimini olanaklı kılan özellikle şebekeye bağlı tipte olmak üzere fotovoltaik uygulamalar yaygınlaşmaya başlamıştır. Almanya ve Hollanda öncelikli olmak üzere pek çok Avrupa ülkesinde, ABD’de, üretim ve uygulamaya öncülük eden Japonya’da da yönelim, kendi enerjisini üretebilen binalar ve yerleşim birimleri tasarlamaktır. Bu bağlamda Almanya’da 100.000, Japonya’da 70.000, ABD’de de 1 milyon PV çatı projesi uygulamalarının devlet desteği verilerek başlatılmış olması dikkat çekmektedir. Çevreye atık vermemesi, ömürlerinin uzun olması, bakım giderlerinin az olması ve gereksinilen güçlerde uygulanabilir olması gibi avantajları nedeniyle fotovoltaik (PV) sistemlerin farklı alanlarda kullanımı söz konusudur. Kırsal kesim elektrifikasyonu, doğayı koruma ve dinlenme alanları, şebekeden uzak çiftlikler, tarım sulaması, su pompalama, ikaz sistemlerinin çalıştırılması, haberleşme ve genel aydınlatma amaçlı olmak üzere uygulama alanı oldukça geniştir. Bu çalışmada bina yüzeylerinde uygulama olanağının giderek artması nedeniyle PV tekonolojisinin gelişimi, mimaride uygulama kriterleri, örnekleri ile birlikte incelenecektir.

Fotovoltaik Teknolojisi ile Mimaride Değişen Yüzeyler

Güneş gözeleri (fotovoltaik modüller), güneş enerjisini kullanarak, çevreye zararlı atık vermeden, gürültü olmaksızın, elektrik enerjisi üretebilen düzeneklerdir. [1] Işığı elektriğe dönüştüren aygıtların yapılması önemli ölçüde 20.yy’da gerçekleşmekle birlikte, fotovoltaik etki 1839 yılında fizikçi Becquerel tarafından keşfedilmiştir. Güneş gözesinin temel hammaddesini silisyum oluşturmaktadır; kullanılan malzemelerin çeşitliliği ve işleme tekniğine bağlı olarak değişik renk, boyut ve formda üretilmektedirler. PV yapısına bağlı olarak modüllerde verimlilik teknolojik gelişmelere bağlı olarak artmakta olup, günümüzde yüzde 5-25 arasında değişmektedir [2]. PV-Modüller 1970’lerden sonra özellikle elektrik şebekesinin olmadığı yerlerde, genellikle küçük güçte enerji taleplerini karşılamak amacıyla kullanılmaya başlanmıştır. Kullanım alanının giderek genişlemesindeki en önemli etmenler, modül verimliliğinin sürekli artması, artan talepten dolayı maliyetteki düşüşler ve enerji çevriminin neden olduğu çevre kirliliğinin tüm doğal yaşamı tehdit eder boyutlara ulaşmasıdır.

Güneş gözeleri, modül denen birimler şeklinde kullanıma sunulurlar. Piyasada çeşitli üreticiler tarafından kullanıma sunulan, tek kristal, çok kristal, amorf silisyum esaslı vs. olmak üzere farklı modül tipleri bulunmaktadır. PV-Modüller, 

Alüminyum çerçeveli modüller, 

Çerçevesiz modüller, 

Metal tabanlı modüller, 

Çift yüzeyli (cam-cam) modüller şeklinde sınıflandırılabilir. [1]

Mimaride çok amaçlı kullanıma olanak sağlayabilmek ve bina kabuğuna entegre edebilmek için detay ve elektro-teknik bağlantılarının çözümleri, modül formu, büyüklüğü ve renk seçiminin tasarım aşamasında dikkate alınması kaçınılmazdır. Coğrafik konum (enlem), topografya, iklim, ortalama güneş ışınımı, ortalama sıcaklık, yağış oranı, nem, toz, rüzgar etkisi ve sismik koşullar PV-modüllerin binalara uygulanmasında önemli etmenlerdir. [5] Bina cephelerine ve çatılara entegre edilebilen modüllerin ayrıca gölgeleme, markiz ya da korkuluk elemanı olarak uygulanabilmeleri de söz konusu olup, aşağıda örnekleri ile ele alınmaktadır. Kullanıcıya destek vererek PV uygulamalarına öncülük eden ülkelerin başında gelen Almanya’nın Kuzey Ren Westfalya Eyaleti’nde yeni yerleşimlerin yanı sıra mevcut binalarda iyileştirme projeleri kapsamında gerçekleştirilen uygulamalar dikkat çekmektedir. Bocklemünd/Köln yerleşiminde 2-8 katlı, 548 konuttan oluşan mevcut 33 binada yenileme çalışmaları kapsamında güneş gözeleri cephelere, çatılara ve balkon parapetlerine uygulanmıştır. (Resim 1) 1965-1969 yıllarında inşa edilen binaların enerji gereksinimi 126 kWh/m2yıl iken, alınan ısı yalıtımı önlemleri ve düzenlenen PV-Modüller aracılığı ile 59 kWh/m2yıl düzeyine çekilmiştir. Bu uygulamada görüldüğü gibi yeni tasarımların yanı sıra mevcut binalara da PV uygulanarak iyileştirme yapılması ve enerji gereksiniminin güneş enerjisinden karşılanması söz konusudur. [6]

PV-Modüller, duvar bileşeni olarak kullanımlarında geleneksel bir kabuk üzerine tespit edilebilirler ya da doğrudan bina kabuğunu oluşturan bir eleman (giydirme cephe elemanı) olarak uygulanabilirler. Bunun yanı sıra bina cephesinin cam olması durumunda doğal ışığı denetlemek için gölgeleme elemanı olarak ya da bina içine kontrollü doğal ışık alabilmek için yarı şeffaf ve opak pencereler şeklinde kullanılabilirler. PV gözelerin modüller içinde değişik şekillerde düzenlenmeleri ile mekanlarda doğal aydınlatma sağlanması ve ışık-gölge oyunları yaratılması olanaklıdır. Resim 2’de görülen büro binasının giydirme cephesini alüminyum çerçeveli modüller oluşturmaktadır. İnşasından 20 yıl sonra yenilenen cepheye entegre edilen modüller merdiven evinin doğal aydınlatılmasına katkı sağlamakla birlikte gölgeleme elemanı olarak da işlevlendirilmiştir. Çift camlı kuruluş içinde yer alan güneş gözeleri enerji üretimi yanı sıra hem ısı kaybını engellemekte hem de dama tahtası gibi düzenleme ile iç-dış arasında görsel bağlantıyı olanaklı kılmaktadır.

Amsterdam Nieuw-Sloten yerleşiminde ise 480 konuttan oluşan sıra evler ve çok katlı blokların cephe ve çatılarında kaplama malzemesi olarak PV-modüller uygulanmıştır. Her konut kendi gereksiniminden 1.5 kat daha fazla enerji üretmekte olup, enerji fazlası şebekeye aktarılmaktadır. Enerji üretim merkezi gibi işlev gören "Güneş Çatıları Projesi" Avrupa Birliği THERMIE Programı çerçevesinde % 40 oranında desteklenmiş ve ölçümleri Newcastle Fotovoltaik Uygulama Merkezi tarafından yapılmıştır. (Resim 3a) Verimlilikleri ş % 13 olan tek ve çok kristal (mono, multikristal) 5.000 modülden oluşan 250 kWp güce sahip sistemde, modüller doğu ve batıya yönlenmiş çatılarda 20, güneye yönlenmiş çatılarda ise 36 derece, cephelerde ise 80 derecelik açılarla yerleştirilmiştir. [9]

Almanya’da Eurosolar 2001 ödülünü alan konsepti güneş mimarisine temellenen Steinfurt-Borghorst yerleşiminde, enerji tüketimi ağırlıklı olarak (%34) PV çatılar ile güneş enerjisinden sağlanmaktadır (Resim 3b). İkiz ve sıra evler ile çok katlı binaların yer aldığı yerleşimde enerji gereksinimleri, sıra evlerde 15 kWh/m2yıl, ikiz evlerde 30 kWh/m2yıl, çok katlı bloklarda ise 50 kWh/m2yıl olarak verilmektedir. 2000 yılında Stuttgart Üniversitesi ve Braunschweig Teknik Üniversitesi tarafından yapılan ölçümlerde mayıs-eylül dönemlerinde enerji gereksiniminin tümüyle güneş enerjisinden sağlandığı bildirilmekle birlikte, tasarımda enerji bilançosunda amaçlanan % 34 oranındaki kazancın, % 26 düzeylerinde olduğu tespit edilmiştir. [10]

Güneş Yerleşimlerine öncülük eden Freiburg Riesenfeld Yerleşimi ise 120 adet "Artı-Enerjili" binadan oluşmaktadır. İnşası 1998’den bu yana sürmekte olan yerleşimde, güneye yönlendirilen çatıların kaplama malzemesini metal taşıyıcılar üzerine tespit edilen çerçevesiz güneş pilleri oluşturmaktadır. Güneş enerjisinden güneye açılan saydam yüzeyler aracılığıyla edilgen anlamda kazanç sağlanan iki katlı binalar, tüketimlerinden daha fazla enerji ürettikleri için günümüzde Avrupa’nın en büyük güneş yerleşimi olarak anılmaktadır (Resim 4). [11]

Bir diğer uygulama ise 1997-1999 yılları arasında inşa edilen, çok amaçlı işlevinin ötesinde enerji etkin tasarım konseptiyle mimari özellikleri açısından bir araştırma niteliği taşıyan Herne’de Mont-Cenis Akademi binasıdır. Cephe ve çatısında uygulanan PV modüller enerji üretimi ve çatı örtüsü işlevlerinin yanı sıra, iç mekana kontrollü ışık geçişi sağlayarak gölgeleme elemanı işlevi görmektedir. Eğitim merkezi, konaklama birimleri, toplantı salonları, idari merkez, çocuk kütüphanesi ve kafeterya gibi farklı işlevlere sahip binalar 15 m yüksekliğinde tek çatı örtüsü altında toplanmıştır. İklim koşullarının denetlendiği, enerji üretim ve tüketimine duyarlı bir ortam oluşturulmasının (mikro-klimatik kabuk) bilimsel olarak araştırılması amaçlanan proje, Avrupa Birliği JOULE Programı tarafından desteklenmiştir. Cam kabuğun çatısına tek-kristal, çok-kristal modüllerden oluşan 1 MW gücünde PV modüller entegre edilmiştir, üretim yılda yaklaşık 750.000 kWh. Güç kapasitesi 192-416 Wp arasında değişen modüllerden elde edilen doğrusal akımı, alternatif akıma çevirmek için kullanılan dönüştürücü (invertör) sayısı 600 adettir. [13] 72 x 168 m boyutlarına sahip cam fanus içinde, sera niteliği, atık ısının geri kazanımı ve PV elemanları ile beklenen enerji tasarrufu gerçekleşmekte olup, aynı yalıtım standartlarına sahip binalara karşın % 23, iklimlendirilmiş binalara karşın ise % 18 oranında daha az CO2 emisyonu açığa çıkmaktadır. Yıllık enerji tüketimi 50 kWh/m2’den daha az olan binada, iklimlendirme tesislerinin optimum düzeyde çalıştırılması durumunda yaklaşık 32 kWh/m2yıl olacağı tahmin edilmektedir. [14] Güneş çatısı enerji üretmenin yanında, PV modüllerin organik dağılımı ve yoğunluğu farklı hücre kullanımı ile ışık kontrolü de sağlamaktadır. Bu uygulamada teknoloji, yalnızca bir yapım tekniği ya da imaj öğesi olmak yerine, sürdürülebilir bir yaşamın kalitesini artırmaya, maliyetini ve doğal kaynak tüketimini azaltmaya yönelik olarak kullanılıyor. Bunu sağlamak için güneş modülleri, çatı örtüsü gibi zorunlu donanım, yapıya entegre edilerek mimari bütünün bir parçası haline dönüştürülmüştür. [15]

PV çatı uygulamasına örnek olan Gelsenkirchen-Bismarck Güneş Yerleşimi, sıra evler (bitişik nizam) tarzda inşa edilen 72 adet konutuyla 4 hektarlık bir alan üzerinde planlanmıştır. Yerleşimin ısı enerjisi gereksinimi, yönetmelikte belirlenen miktarın % 40 altında bulunmaktadır. Binalarda Yüzey/Hacim ilişkisi minimumda tutularak enerji kaybı azaltılmış olup, planlamada güneye yönelerek, saydam yüzeyler aracılığı ile güneşten edilgen anlamda yararlanılmaktadır. Güneş enerjisinden güneş toplaçları ve güneş pilleri (PV) ile kazanç sağlanmakta, şebekeye bağlı olan tesiste üretim fazlası şebekeye aktarılmaktadır. Yine güney cephede düzenlenen PV güneş kırıcılar, hem gölgeleme yaparak aşırı ısınmayı önlemekte hem de enerji üretmektedirler. (Resim 5a) Eğrisel yüzey uygulamasına bir başka örnek ise Gelsenkirchen’de inşa edilen Shell-Solar (showroom) binası verilebilir. Verimliliği yüksek olan modüller aynı zamanda değişik güneş ışığı geçirgenliğine sahip olmaları nedeniyle, tasarımcıya iç mekan düzenlenmesinde ve gölgeleme elemanı olarak kullanılması ile avantaj sağlamaktadır. Giriş holünde görülen ışık-gölge oyunları bunun bir göstergesidir. (Resim 5b)

Orta Avrupa ülkelerinde güneye yönlendirilmiş ve 40û - 60û açılarda uygulanan eğimli yüzeyler; elektrik üretimi açısından en yüksek performansı sağlamaktadırlar. Resim 6’da görülen Solarfabrik binası eğik yüzey uygulamasına örnek verilebilir. "Yeni teknoloji ile geleceğe" sloganı, sıfır emisyonu olan Solarfabrik Binası için söylenmiştir. 1999 yılında kullanıma açılan binanın cephe ve çatısına 56.5 kWp gücünde 570 m2 PV-Modülü entegre edilmiştir. Güneye yönlenen eğik cephede farklı açılarla düzenlenen PV-modüller enerji üretiminin yanında gün ışığı kontrolü işlevini de üstlenmektedirler. Bina elektrik enerjisi gereksiniminin % 30’u güney cephede ve çatıda düzenlenen (güneş kırıcılar 210 m2, eğik cephe 65 m2 ve 300 m2 çatı) PV-modüller ile sağlamaktadır. Ayrıca güneyde bulunan kış bahçesi niteliğindeki giriş holü aracılığı ile edilgen anlamda ısı enerjisi kazanılmaktadır. 1.000 m2 büro alanı, 2.000 m2 üretim tesisini barındıran 0 emisyonlu bina PV-Modüller ile yılda 50.000 kWh kazanç sağlamaktadır. Enerji tüketiminin geri kalan bölümü ise yenilenebilir enerji kaynağı olan biyomas ile kolza bitkisinden sağlanmaktadır. [17]

Uygulamalarda görüldüğü gibi PV kullanımı gerek yeni bina inşalarında gerekse iyileştirme gerektiren yerleşimlerde giderek artmaktadır. Aşağıdaki örnekte koruma altındaki bir bina penceresine uygulanan PV-kepenk görülmektedir. (Resim 7) Tasarımı A. Schneider tarafından gerçekleştirilen PV kepenkler enerji üretimi, gölgeleme, ısı kayıplarının engellenmesi işlevlerini yerine getirmektedir.

PV modüllerin sabit veya hareketli güneş kırıcı olarak cephe ve saçaklara uygulanması da olanaklıdır. Erlangen Üniversitesi cephesinde düzenlenen çerçevesiz hareketli modüller Resim 8’de görülmektedir.

Sonuç

Fotovoltaik sistemlerin çok amaçlı olarak binaların cephelerine ve çatılarına uygulanması olanaklıdır. Özellikle devlet desteği ile teşvik verilen ülkelerde uygulama alanı hızla genişlemektedir. Doğayı kirletmeden enerji kazanımı, aynı zamanda sağladığı tasarım olanakları ile mimaride yüzeyler PV kullanımı için önemli bir potansiyel oluşturmaktadır. PV modüllerin enerji üretimi yanı sıra gölgeleme, istenilen oranlarda ışık geçirgenlik, çift camlı kuruluşlarda düzenlenerek ısı yalıtımı sağlama ve hibrid sistemler içinde yer almaları gibi çok işlevli olarak uygulanmaları yüksek maliyet sorununa bir çözüm olarak görülebilir.

Kaynaklar

1. Hullmann, H., Photovoltaik in Gebauden, Handbuch für Architekten und Ingenieure, Fraunhofer IRB Verlag, Stuttgart 2000.

2. Oktik, Ş., Güneş-Elektrik Dönüşümleri, Fotovolatik Güneş Gözeleri ve Güç Sistemleri, TEMEV, Ankara 2001.

3. Photon Special, Netzgekoppelte Solarstromanlagen 2000.

4. http://www.photon.de

5. Thomas, R., Fordham, M, Photovoltaics and Architecture, Spon Press, 2001.

6. NRW a, Landesinitiative Zukunftsenergien NRW, 50 Solarsiedlungen in Nordrhein- Westfalen, Gelsenkirchen. Landesinitiative Zukunftsenergien NRW, 50 Solarsiedlungen in Nordrhein-Westfalen, Altbausanierung Köln-Bocklemünd.

7. Humm, O., Toggweiler, P., Phovoltaik und Architektur, Die Integration von Solarzellen in Gebaudehüllen, Birkhausser Verlag, 1993.

8. STAWAG, Private Photovoltaik- Stromerzeugungsanlagen im Netzparallelbetrieb, RWE Energie Aktiengesellschaft.

9. Schneider, A. (a), Solar Architektur für Europa, Birkhausser Verlag, Basel, Boston, Berlin, 1996.

10. NRW b, Landesinitiative Zukunftsenergien NRW, 50 Solarsiedlungen in Nordrhein Westfalen, Altbausanierung Steinfurt-Borghorst.

11. Freiburger Solarenergie-Führer, Stadt Freiburg im Breisgau Ausgabe, 1999/2000.

12. Photon 12/2001.

13. Mont-Cenis, Entwicklungsgesellsc haft, Fortbildungsakademie Herne, Stadtteilzentrum Herne-Sodingen, 1 Megawatt Solarkraftwerk der Stadtwerke, Oktober 1998.

14. Compagno, A., Intelligent Glass Facades, Material, Practice, Design, Birkhauser Publishers, Basel, Boston, Berlin, 1999.

15. Güzer, A., "Dönüştürücü Bir Güç Olarak Teknoloji", XXI-Mimarlık Kültürü Dergisi, Sayı:8, 5-6, s. 50-53, İstanbul 2001.

16. Zukunftsenergien aus Nordrhein-Westfalen.

17. Solar-Fabrik, Mit neuer Energie in die Zukunft, Prospektüs.

18. Schneider, A. (b), Der Solare Fensterladen, Prospektüs.

19. Photon 2/2001

DOÇ. DR. TÜRKAN GÖKSAL ÖZBALTA

Anadolu Üniversitesi, MMF-Mimarlık Bölümü


 


İlginizi çekebilir...

Eryap Grup: "İklim Krizine Dur Demek Aslında Mümkün"

Ekolojik dengenin de bozulmasına neden olan iklim krizinin etkilerini azaltmak ise yalıtımla mümkün olabiliyor....
11 Mayıs 2021

Şehirde Yeşile Yer Kalmadı!

Hızlı büyüme ve nüfus artışı ve bu nüfusun kentlerde yoğunlaşması kentsel konut ihtiyacını artırıyor. Kentsel planlama pratiğinin eksikliği nedeniyle ...
4 Mayıs 2020

Atmosferik Korozyona Dayanıklı Çelik Cephe Panellerinin Çevresel Koşullar Açısından Değerlendirilmesi (*)

K. CANSU ES Yıldız Teknik Üniversitesi, FBE, Mimarlık Anabilim Dalı, Yapı Programı PROF. DR. Z.CANAN GİRGİN Yıldız Teknik Üniversitesi, Mimarlık ...
25 Kasım 2019

 
Anladım
Web sitemizde kullanıcı deneyiminizi artırmak için çerez (cookie) kullanılır. Daha fazla bilgi için lütfen tıklayınız...

  • Boat Builder Türkiye
  • Doğalgaz Dergisi
  • Enerji ve Çevre Dünyası
  • Su ve Çevre Teknolojileri Dergisi
  • Tersane Dergisi
  • Tesisat Dergisi
  • Yalıtım Dergisi
  • Yangın ve Güvenlik
  • YeşilBina Dergisi
  • İklimlendirme Sektörü Kataloğu
  • Yangın ve Güvenlik Sektörü Kataloğu
  • Yalıtım Sektörü Kataloğu
  • Su ve Çevre Sektörü Kataloğu

©2021 B2B Medya - Teknik Sektör Yayıncılığı A.Ş. | Sektörel Yayıncılar Derneği üyesidir. | Çerez Bilgisi ve Gizlilik Politikamız için lütfen tıklayınız.